Ο Νέος Κώδικας Αυτοδιοίκησης: Όλες οι Ανατροπές σε Εκλογές, Αρμοδιότη�

Η ελληνική Τοπική Αυτοδιοίκηση βρίσκεται μπροστά στη μεγαλύτερη θεσμική μεταβολή των τελευταίων δεκαετιών. Το νέο νομοσχέδιο του Υπουργείου Εσωτερικών, το οποίο βρίσκεται σε φάση διαβούλευσης, επιφέρει ριζικές ανατροπές στον τρόπο εκλογής των τοπικών αρχόντων, στη διοικητική αυτοτέλεια των Δήμων και στη διαχείριση των οικονομικών τους πόρων.

Οι παρακάτω τρεις αλλαγές, έχουν πυροδοτήσει σφοδρές αντιδράσεις από σύσσωμη την αντιπολίτευση, δημάρχους μεγάλων πόλεων, αλλά και κορυφαίους θεσμικούς παράγοντες της χώρας.

Η Μεγάλη Ανατροπή στο Εκλογικό Σύστημα: Τέλος ο Δεύτερος Γύρος

Η πιο ορατή αλλαγή για τον μέσο πολίτη αφορά τη διαδικασία της ψηφοφορίας. Από το 1975 και για περισσότερα από 50 χρόνια, η ανάδειξη των δημοτικών και περιφερειακών αρχών βασιζόταν στο σύστημα των δύο γύρων: αν κανένας συνδυασμός δεν συγκέντρωνε την απαιτούμενη πλειοψηφία την πρώτη Κυριακή, οι πολίτες επέστρεφαν στις κάλπες την επόμενη εβδομάδα για να επιλέξουν μεταξύ των δύο επικρατέστερων.

Τι προβλέπει το νέο σύστημα:

Εκλογές σε μία Κυριακή: Ο δεύτερος γύρος καταργείται οριστικά.
Ενιαίο σύστημα ψηφοφορίας: Οι εκλογές θα διεξάγονται σε μία και μοναδική εκλογική διαδικασία, με ένα νέο μοντέλο που η κυβέρνηση παρουσιάζει ως πιο «λειτουργικό» και «σύγχρονο», με στόχο τον περιορισμό του κόστους και την αποφυγή των πολιτικών παζαριών μεταξύ των δύο γύρων.

Οι ενστάσεις και το πολιτικό ρίσκο: Κριτικοί του νομοσχεδίου και αναλυτές επισημαίνουν ότι η μετάβαση από ένα δοκιμασμένο σύστημα μισού αιώνα σε ένα «ανεξερεύνητο» μοντέλο ενέχει τον κίνδυνο εκλογής δημάρχων με εξαιρετικά χαμηλά ποσοστά πραγματικής αποδοχής, υπονομεύοντας τη λαϊκή τους νομιμοποίηση. Επιπλέον, ιστορικά, οι αλλαγές εκλογικών μηχανισμών με γνώμονα το πρόσκαιρο κομματικό όφελος συχνά εγκλωβίζουν τους ίδιους τους εμπνευστές τους, καθώς οι μελλοντικοί πολιτικοί συσχετισμοί παραμένουν απρόβλεπτοι.

Διοικητική Αποκέντρωση ή Συγκεντρωτισμός;

Η δεύτερη μεγάλη εστία αντιπαράθεσης αφορά τη μεταφορά της λήψης αποφάσεων από τα εκλεγμένα δημοτικά συμβούλια προς την κεντρική διοίκηση.

Απώλεια κρίσιμων αρμοδιοτήτων: Για μείζονα ζητήματα της καθημερινότητας των πόλεων, όπως οι πολεοδομικές και οι κυκλοφοριακές ρυθμίσεις, οι Δήμοι χάνουν την αποφασιστική τους αρμοδιότητα. Το Υπουργείο θα δύναται να αποφασίζει κεντρικά, λαμβάνοντας υπόψη μια απλή (και μη δεσμευτική) γνωμάτευση του εκάστοτε Δήμου.
Ο ρόλος των Αποκεντρωμένων Διοικήσεων: Παρά τις πάγιες αιτήσεις της αυτοδιοίκησης για κατάργηση ή ριζική αναδιάρθρωση των Αποκεντρωμένων Διοικήσεων, οι διορισμένοι αυτοί μηχανισμοί διατηρούνται, έχοντας τη θεσμική ισχύ να ακυρώνουν ομόφωνες αποφάσεις εκλεγμένων δημοτικών συμβουλίων.
Το επίμαχο Άρθρο 730 (Συμβασιούχοι): Η διάταξη αυτή επιτρέπει σε νομικούς συμβούλους των Υπουργείων Οικονομικών και Εσωτερικών να παρεμβαίνουν δικαστικά υπέρ της απόλυσης συμβασιούχων εργαζομένων στους Δήμους. Η πλευρά των δημάρχων καταγγέλλει ότι ο νομοθέτης αφαιρεί από τους Δήμους την ιδιότητα του κυρίαρχου διαδίκου στις δικαστικές υποθέσεις του προσωπικού τους, δείχνοντας πλήρη έλλειψη εμπιστοσύνης προς τα όργανα της αυτοδιοίκησης.

Η Οικονομική Ασφυξία των ΟΤΑ

Ένα πάγιο πρόβλημα της ελληνικής αυτοδιοίκησης, το οποίο σύμφωνα με τους αιρετούς επιτείνεται με τον νέο Κώδικα, είναι η αναντιστοιχία αρμοδιοτήτων και πόρων.

Παρακράτηση πόρων: Ενώ θεσμικά οι Δήμοι θα έπρεπε να λαμβάνουν περίπου 8 δισεκατομμύρια ευρώ ετησίως από τους Κεντρικούς Αυτοτελείς Πόρους (ΚΑΠ), στην πραγματικότητα εισπράττουν λιγότερα από 3 δισεκατομμύρια ευρώ, καθώς διατηρούνται οι περιορισμοί της μνημονιακής περιόδου.
Μείωση πόρων από το Πράσινο Ταμείο: Το ποσοστό των πόρων του Πράσινου Ταμείου που κατευθύνεται απευθείας στους Δήμους για περιβαλλοντικά έργα και αναπλάσεις μειώνεται δραματικά από το 15% στο 3%.

Οι Πολιτικές Αντιδράσεις

Το νομοσχέδιο έχει προκαλέσει ένα ενιαίο μέτωπο αντιδράσεων από διαφορετικές πολιτικές αφετηρίες:

Προκόπης Παυλόπουλος (Πρώην Πρόεδρος της Δημοκρατίας): Χαρακτήρισε «αδιανόητη» την επιδίωξη ελέγχου της πλειοψηφίας των Δήμων μέσω του εκλογικού νόμου. Τόνισε ότι κάθε μεταφορά αρμοδιότητας πρέπει υποχρεωτικά να συνοδεύεται από τους ανάλογους πόρους και προειδοποίησε ότι τέτοιες παρεμβάσεις αλλοιώνουν τον πυρήνα της δημοκρατικής εκπροσώπησης, μετατρέποντας την αυτοδιοίκηση σε κομματικό μηχανισμό.

Χάρης Δούκας (Δήμαρχος Αθηναίων): Έκανε λόγο για «βαθιά οπισθοδρόμηση» και «ευθεία υπονόμευση της διοικητικής και οικονομικής αυτοτέλειας». Υποστήριξε ότι με τις νέες ρυθμίσεις οι δήμαρχοι μετατρέπονται σε «υπαλλήλους της κυβέρνησης» χωρίς πραγματική νομιμοποίηση. Πρότεινε μάλιστα τη διαμόρφωση κοινού κειμένου θέσεων και τη συλλογή υπογραφών για την απόσυρση των επίμαχων ρυθμίσεων (άρθρο 730, εκλογικό σύστημα, Αποκεντρωμένες Διοικήσεις).

Κώστας Πελετίδης (Δήμαρχος Πατρέων): Υπογράμμισε ότι ο νέος κώδικας δεν επιλύει κανένα ουσιαστικό πρόβλημα των τοπικών κοινωνιών, σημειώνοντας ότι η στάση της κυβέρνησης στο θέμα των συμβασιούχων αποδεικνύει μια φιλοσοφία προτεραιοποίησης των επιχειρηματικών συμφερόντων έναντι των λαϊκών αναγκών.

Ακολουθεί μια λίστα με κάποιες απο τις σημαντικές αλλαγές:

1. Οικονομικός Έλεγχος & Δημοσιονομική Πειθαρχία

Μηνιαίος έλεγχος από το Παρατηρητήριο: Οι προϋπολογισμοί των Δήμων θα ελέγχονται κάθε μήνα για τη συμμόρφωσή τους με τους εθνικούς στόχους.

Προσωπικός καταλογισμός ελλειμμάτων: Οποιαδήποτε δαπάνη ή πληρωμή γίνεται εκτός προϋπολογισμού θεωρείται έλλειμμα και καταλογίζεται προσωπικά στους υπεύθυνους.

Ακροάσεις αιρετών: Το Παρατηρητήριο μπορεί να καλεί σε απολογία δημάρχους, περιφερειάρχες και οικονομικούς διευθυντές σε περίπτωση αποκλίσεων.

2. Διευκολύνσεις & Ρυθμίσεις Οφειλετών

Κούρεμα προστίμων έως 50%: Δημιουργούνται Επιτροπές Συμβιβαστικής Επίλυσης Αμφισβητήσεων που μπορούν να μειώσουν τα πρόστιμα στο μισό για λόγους επιεικείας, εφόσον ο πολίτης ζητήσει συμβιβασμό.

Ψηφιακό «E-Banking» οφειλών (govhub.gr): Μέσα από μία κεντρική οθόνη, πολίτες και επιχειρήσεις βλέπουν και πληρώνουν ηλεκτρονικά (εφάπαξ ή με δόσεις) όλες τις οφειλές τους (κλήσεις, τέλη, ΤΑΠ).

Τελευταία ευκαιρία πριν τα αναγκαστικά μέτρα: Οι Δήμοι υποχρεούνται να στέλνουν αυτόματες ηλεκτρονικές ειδοποιήσεις υπερημερίας στους οφειλέτες, δίνοντας περιθώριο ρύθμισης πριν ξεκινήσουν κατασχέσεις.

3. Διαφάνεια στις Εκλογικές Δαπάνες

Υποχρεωτικό Taxisnet: Όλοι οι συνδυασμοί και οι υποψήφιοι υποχρεούνται να δηλώνουν έσοδα και δαπάνες στην Κεντρική Βάση Δεδομένων Εκλογικών Δαπανών εντός 2 ημερών από την υποβολή των υποψηφιοτήτων.

Αυτοδίκαιη έκπτωση από το αξίωμα: Αν ένας επικεφαλής αποκρύψει στοιχεία ή ξεπεράσει το όριο δαπανών κατά το 1/3, χάνει αυτόματα το αξίωμά του (εκπίπτει), ενώ επιβάλλονται πρόστιμα $5.000$ έως $10.000\text{ ευρώ}$.

Πρόστιμα για υπερέκθεση στα ΜΜΕ: Στους υποψηφίους που παραβιάζουν τα όρια εμφανίσεων θα επιβάλλονται πρόστιμα από $20.000$ έως $50.000\text{ ευρώ}$.

Αυτοτελές ΑΦΜ Συνδυασμών: Κάθε εκλογικός συνδυασμός αποκτά υποχρεωτικά δικό του, αυτόνομο ΑΦΜ εντός 2 ημερών από την ανακήρυξή του.

4. Εκλογικό Σύστημα & Συμμετοχή

Κατάργηση του δεύτερου γύρου: Οι αυτοδιοικητικές εκλογές θα ολοκληρώνονται σε μία και μοναδική Κυριακή με νέο ενιαίο σύστημα ψηφοφορίας.

Ηλεκτρονική ψηφοφορία: Εισάγεται η δυνατότητα ψηφιακής ψήφου για τη διευκόλυνση ατόμων που αδυνατούν να προσέλθουν στα εκλογικά τμήματα με τον παραδοσιακό τρόπο.

5. Αρμοδιότητες & Τοπική Ανάπτυξη

Κεντρικός έλεγχος πολεοδομικών/κυκλοφοριακών: Το Υπουργείο θα αποφασίζει κεντρικά για μεγάλα έργα και ρυθμίσεις, ζητώντας απλώς μια μη δεσμευτική γνωμάτευση από τον Δήμο.

Οι Περιφέρειες απόλυτοι διαχειριστές του ΕΣΠΑ: Οι Περιφέρειες αναλαμβάνουν τον πλήρη έλεγχο των κονδυλίων του ΕΣΠΑ 2021-2027 και του Εθνικού Προγράμματος Ανάπτυξης για ταχύτερες επενδύσεις, καθώς και τον ρόλο του «επόπτη της αγοράς» (έλεγχος προσφορών, τιμών, εκπτώσεων).

Ενίσχυση ιδίων εσόδων των Δήμων: Οι Δήμοι παίρνουν την αποκλειστική διαχείριση για λαϊκές αγορές, κοινόχρηστους χώρους, ιαματικές πηγές, καθώς και την αδειοδότηση σύγχρονων επιχειρήσεων (π.χ. escape rooms, υπαίθριες εκδηλώσεις).

Αναπτυξιακοί Οργανισμοί & ΣΔΙΤ: Οι οργανισμοί των ΟΤΑ μετατρέπονται σε Α.Ε. ειδικού σκοπού για τη σύναψη συμπράξεων με ιδιώτες και την υλοποίηση ψηφιακών/επενδυτικών έργων.

6. Τι αλλάζει για τις ΔΕΥΑ (Ύδρευση)

Τέλος στις αναγκαστικές συγχωνεύσεις: Οι συγχωνεύσεις μεταξύ των Δημοτικών Επιχειρήσεων Ύδρευσης θα γίνονται μόνο σε εκούσια (εθελοντική) βάση.

Αυστηρή ανταποδοτικότητα: Οι ΔΕΥΑ υποχρεούνται να εφαρμόζουν τιμολογιακή πολιτική που καλύπτει τα έξοδά τους για να είναι βιώσιμες.

Αναγκαστική είσπραξη χρεών νερού: Θεσμοθετείται αυστηρό νομικό πλαίσιο για την αναγκαστική είσπραξη ληξιπρόθεσμων οφειλών από συστηματικούς κακοπληρωτές.

7. Εργασιακά & Λειτουργία Αιρετών

Παρέμβαση Υπουργείων στις απολύσεις (Άρθρο 730): Νομικοί σύμβουλοι των Υπουργείων μπορούν να παρεμβαίνουν δικαστικά υπέρ των απολύσεων συμβασιούχων στους Δήμους.

Πλαφόν στις αποζημιώσεις συμβούλων (Άρθρα 299-301): Όσοι σύμβουλοι δεν έχουν σταθερό μισθό, θα λαμβάνουν έως 50€ ανά συνεδρίαση (40€ αν μένουν κοντά) και για το πολύ δύο συνεδριάσεις τον μήνα.

Υποχρεωτικός «Συμπαραστάτης του Δημότη»: Η εκλογή του γίνεται υποχρεωτική. Αν το δημοτικό συμβούλιο διαφωνεί, τον ορίζει ο Ελεγκτής Νομιμότητας.