Φωτογραφίες και βίντεο Miltos Patsis
Η πρόσφατη και ιδιαίτερα έντονη άνοδος της στάθμης των υδάτων που καταγράφεται στις ελληνικές ακτές, με την παράλληλη κατάκλυση χερσαίων ζωνών σε περιοχές όπως το Αργοστόλι, οι Παξοί, η Σύμη, η Λευκάδα και η Βόνιτσα, αποτελεί ένα φαινόμενο υψηλού επιστημονικού ενδιαφέροντος.
Ενώ η δημόσια συζήτηση συχνά περιορίζεται σε απλές περιγραφές των εικόνων που βλέπουμε, η εμπεριστατωμένη ανάλυση του μετεωρολόγου Γιώργου Παπακωστόπουλου φωτίζει τους σύνθετους μηχανισμούς που εξηγούν αυτή την ιδιαίτερη συμπεριφορά της θάλασσας. Όπως προκύπτει, δεν πρόκειται για μια τυχαία μεταβολή, αλλά για την άμεση αντίδραση της θαλάσσιας μάζας κάτω από την επίδραση ακραίων ατμοσφαιρικών διαταραχών.
Το φαινόμενο, που στην επιστημονική ορολογία ονομάζεται Storm Surge (μετεωρολογική παλίρροια), δεν είναι ένα απλό ή τυχαίο γεγονός. Στην πραγματικότητα, προκύπτει από τον ταυτόχρονο συνδυασμό τεσσάρων παραγόντων: της απότομης πτώσης της ατμοσφαιρικής πίεσης, της δύναμης των ανέμων, της φυσικής παλίρροιας και του ιδιαίτερου σχήματος της κάθε ακτής. Όταν αυτά τα στοιχεία συναντηθούν, η ισορροπία της θάλασσας ανατρέπεται, αναγκάζοντας τη στάθμη να ανέβει και να επεκταθεί προς τη στεριά.
Στην περίπτωση της Βόνιτσας, η μνήμη επιβεβαιώνει τη σοβαρότητα του φαινομένου, καθώς στο παρελθόν η άνοδος των υδάτων ήταν αισθητά πιο απειλητική, με τη θάλασσα να φτάνει μέχρι το ύψος του ξενοδοχείου Bel Mare. Έκτοτε, η κατασκευή του κυματοθραύστη υπήρξε καθοριστική, καθώς πλέον το έργο αυτό λειτουργεί ως ασπίδα προστασίας για το παραλιακό μέτωπο, προστευοντας το υπόλοιπο μέρος της παραλίας.
Βόνιτσα Αιτ/νίας (Φωτογραφίες και βίντεο Miltos Patsis )
1. Το Φαινόμενο του Ανάστροφου Βαρομέτρου (Inverted Barometer Effect)
Η βασική αιτία της ανόδου της στάθμης βρίσκεται στον τρόπο που η ατμόσφαιρα «πιέζει» τη Μεσόγειο. Η επιφάνεια της θάλασσας λειτουργεί σαν μια τεράστια, ευαίσθητη ζυγαριά, η οποία αντιδρά αμέσως στο βάρος του αέρα που βρίσκεται από πάνω της.
Όταν ο καιρός είναι καλός και έχουμε υψηλές πιέσεις (αντικυκλώνες), η ατμόσφαιρα σπρώχνει το νερό προς τα κάτω. Όταν όμως εμφανίζονται βαθιά βαρομετρικά χαμηλά, όπως αυτά που επηρέασαν τη χώρα μας με πίεση κάτω από 990 hPa, αυτή η πίεση εξαφανίζεται και το νερό «απελευθερώνεται».
Σύμφωνα με την επιστημονική αρχή του ανάστροφου βαρομέτρου, για κάθε μονάδα (1 hPa) που πέφτει η πίεση, η θάλασσα ανεβαίνει κατά 1 εκατοστό. Αν σκεφτούμε ότι η κανονική πίεση είναι περίπου 1013 hPa, μια πτώση στα 988 hPa σημαίνει αυτόματα ότι η θάλασσα ψήλωσε κατά 25-26 εκατοστά. Αυτή η άνοδος είναι η βάση, πάνω στην οποία έρχονται να προστεθούν ο άνεμος και η παλίρροια για να ολοκληρώσουν το φαινόμενο.
2. Η Δυναμική Συνιστώσα: Wind Setup και Επιφανειακή Τριβή
Ενώ η πίεση προκαλεί την αρχική άνοδο, ο άνεμος είναι αυτός που δίνει την τελική ώθηση και καθορίζει πόσο έντονο θα είναι το φαινόμενο σε κάθε περιοχή. Αυτή η διαδικασία ονομάζεται Wind Setup και περιγράφει το πώς μεγάλες μάζες νερού συγκεντρώνονται προς μία κατεύθυνση εξαιτίας της τριβής του αέρα με την επιφάνεια της θάλασσας.
Οι σφοδροί νοτιοδυτικοί άνεμοι που συνόδευσαν τα πρόσφατα βαρομετρικά συστήματα «έσπρωξαν» με μεγάλη δύναμη τα νερά προς τις ακτές μας. Καθώς αυτές οι μάζες νερού κινούνται προς την ξηρά και συναντούν τη στεριά, δεν έχουν πού να διοχετευτούν, με αποτέλεσμα να συσσωρεύονται και να ανεβαίνουν σε ύψος, πλημμυρίζοντας τις παραθαλάσσιες ζώνες.
Βόνιτσα Αιτ/νίας (Φωτογραφίες και βίντεο Miltos Patsis )
3. Η Συμβολή της Αστρονομικής Παλίρροιας
Ενώ η πίεση προκαλεί την αρχική άνοδο, ο άνεμος είναι αυτός που δίνει την τελική ώθηση και καθορίζει πόσο έντονο θα είναι το φαινόμενο σε κάθε περιοχή. Αυτή η διαδικασία ονομάζεται Wind Setup και περιγράφει το πώς μεγάλες μάζες νερού συγκεντρώνονται προς μία κατεύθυνση εξαιτίας της τριβής του αέρα με την επιφάνεια της θάλασσας.
Οι σφοδροί νοτιοδυτικοί άνεμοι που συνόδευσαν τα πρόσφατα βαρομετρικά συστήματα «έσπρωξαν» με μεγάλη δύναμη τα νερά προς τις ακτές μας. Καθώς αυτές οι μάζες νερού κινούνται προς την ξηρά και συναντούν τη στεριά, δεν έχουν πού να διοχετευτούν, με αποτέλεσμα να συσσωρεύονται και να ανεβαίνουν σε ύψος, πλημμυρίζοντας τις παραθαλάσσιες ζώνες.
Σε περιοχές με ιδιαίτερη μορφολογία, όπως οι κλειστοί κόλποι, το φαινόμενο αυτό γίνεται ακόμη πιο αισθητό, καθώς το νερό «παγιδεύεται» και η στάθμη ανεβαίνει πιο γρήγορα απ’ ό,τι στην ανοιχτή θάλασσα.
4. Τοπογραφικοί Παράγοντες και «Εγκλωβισμός» Υδάτων
Η πολυπλοκότητα των ελληνικών ακτών, με τους πολυάριθμους κόλπους και τους στενούς διαύλους, διαδραματίζει καθοριστικό ρόλο στην τοπική ενίσχυση του φαινομένου. Σε κλειστές θαλάσσιες λεκάνες, όπως ο Κόλπος της Γέρας στη Λέσβο ή το εσωτερικό του Κόλπου του Αργοστολίου, το νερό που εισέρχεται λόγω της πίεσης και του ανέμου δυσκολεύεται να εκτονωθεί προς την ανοιχτή θάλασσα.
Αυτό έχει ως αποτέλεσμα τη δημιουργία μιας «στοίβας» υδάτων, η οποία παραμένει σε υψηλά επίπεδα για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα. Επιπλέον, σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να εμφανιστούν και δευτερογενή φαινόμενα, όπως τα Seiches (στάσιμα κύματα), όπου το νερό ταλαντώνεται μέσα στη λεκάνη του κόλπου, προκαλώντας διαδοχικές ανόδους και καθόδους της στάθμης με περιόδους μερικών λεπτών ή ωρών.
5. Η Συγκριτική Ανάλυση με την Κλιματική Κανονικότητα
Αξίζει να σημειωθεί ότι η τρέχουσα περίοδος παραδοσιακά χαρακτηρίζεται από το φαινόμενο της ρηχίας. Κατά τον Φεβρουάριο, η επικράτηση υψηλών πιέσεων πάνω από τη Βαλκανική χερσόνησο οδηγεί συνήθως σε αισθητή υποχώρηση της στάθμης των ελληνικών θαλασσών.
Η φετινή απόκλιση, ανατρέπει τη κανονικότητα.
Η μελέτη του Γιώργου Παπακωστόπουλου και τα δεδομένα από τους σταθμιγράφους του Πανεπιστημίου Αιγαίου καταδεικνύουν ότι βρισκόμαστε ενώπιον μιας περιόδου έντονης ωκεανογραφικής αστάθειας. Η σταδιακή απομάκρυνση των βαρομετρικών συστημάτων προς τα βορειοανατολικά και η συνακόλουθη άνοδος της ατμοσφαιρικής πίεσης θα οδηγήσουν στην αποκατάσταση της ισορροπίας και την υποχώρηση της στάθμης.
Η κατανόηση των φυσικών νόμων που διέπουν το Storm Surge δεν αποτελεί απλώς μια θεωρητική άσκηση, αλλά μια επιτακτική ανάγκη για την επιβίωση των παράκτιων περιοχών μας. Η γνώση αυτή είναι το κλειδί για τον σχεδιασμό ανθεκτικών λιμενικών υποδομών που θα μπορούν να ανταπεξέλθουν στις νέες προκλήσεις, διασφαλίζοντας την προστασία των οικισμών και των ανθρώπων που ζουν δίπλα στο κύμα.
