Όλοι είδαμε τον θόρυβο για τη νέα πλατεία στο Μοναστηράκι. Είδαμε τις επίσημες μακέτες αλλά είδαμε όμως και την αντίδραση του κόσμου: διαμαρτυρίες αλλά και σατιρικές εικόνες φτιαγμένες με Τεχνητή Νοημοσύνη (AI), που με χιούμορ πρότειναν πως θα πρέπει να είναι η νέα πλατεία.
Αυτό το ψηφιακό πείραγμα δεν είναι τυχαίο. Είναι η σύγχρονη έκφραση μιας παλιάς, γνώριμης απορίας: Την ώρα που θαυμάζουμε τα νέα μάρμαρα, σκοντάφτουμε στο σπασμένο πεζοδρόμιο της γειτονιάς μας. Και αναρωτιόμαστε: «Πώς γίνεται να υπάρχουν λεφτά για αναπλάσεις και έργα “βιτρίνας”, αλλά να μην περισσεύει ούτε ευρώ για να κλείσει μια τρύπα στον δρόμο μας;».
Γιατί συμβαίνει αυτό; Είναι όλοι οι πολιτικοί ανίκανοι ή μήπως παίζεται ένα παιχνίδι με κανόνες που ο απλός πολίτης δεν γνωρίζει; Η αλήθεια είναι ότι η ελληνική πραγματικότητα είναι εγκλωβισμένη ανάμεσα σε «χρωματιστά» ευρωπαϊκά κονδύλια και άδεια δημοτικά ταμεία. Την επόμενη φορά που θα σας υποσχεθούν ένα έργο, ή θα προσπαθήσουν κάποιοι να σας εντυπωσιάσουν με άρθρα για «περιττές δαπάνες», μην εντυπωσιάζεστε, μην πειστείτε εύκολα και –κυρίως– μην απορείτε γιατί γίνεται πάλι ανακατασκευή μιας πλατείας που (φαινομενικά) δεν χρειάζεται.
Η Ψευδαίσθηση του Πλούτου και η Πραγματικότητα της «Τσέπης»
Το πρώτο πράγμα που πρέπει να καταλάβουμε ως πολίτες είναι η πηγή του χρήματος. Οι Δήμοι στην Ελλάδα έχουν δύο βασικές «τσέπες»:
Α. Η Ευρωπαϊκή Τσέπη (ΕΣΠΑ / Ταμείο Ανάκαμψης)
Είναι γεμάτη χρήματα, αλλά με έναν τεράστιο αστερίσκο. Αυτά τα χρήματα δεν ανήκουν στον Δήμο. Είναι «δανεικά» για συγκεκριμένο σκοπό. Αν το πρόγραμμα λέει «σιντριβάνια», ο Δήμος θα πάρει λεφτά μόνο για σιντριβάνια. Αν τα χρησιμοποιήσει για να πληρώσει το ρεύμα ή να μπαλώσει δρόμους, θα τα επιστρέψει με πρόστιμο.
Β. Η Δημοτική Τσέπη (Ίδιοι Πόροι & ΚΑΠ)
Εδώ βρίσκεται η σκληρή αλήθεια. Τα έσοδα που προορίζονται για την καθημερινότητά σας προέρχονται από:
Κρατική Χρηματοδότηση (ΚΑΠ): Χρήματα από τον ΦΠΑ, τον Φόρο Εισοδήματος και τον ΕΝΦΙΑ που το κράτος επιστρέφει στους δήμους.
Ανταποδοτικά Τέλη: (Καθαριότητα και Φωτισμός). Αυτά τα πληρώνετε μέσω των λογαριασμών ρεύματος και ο νόμος επιβάλλει να ξοδεύονται μόνο για σκουπίδια και λάμπες.
Τοπικοί Φόροι (ΤΑΠ, Τέλος Παρεπιδημούντων): Έσοδα από τα ακίνητα και τον τουρισμό.
Πρόστιμα & Ενοίκια: Κλήσεις δημοτικής αστυνομίας και μισθώματα δημοτικών ακινήτων.
Τι μπορεί να σηκώσει ένας Δήμος από την τσέπη του;
Σχεδόν τίποτα πέρα από τα απολύτως βασικά. Τα έσοδα από τα δημοτικά τέλη καλύπτουν κατά 80-90% τη μισθοδοσία των υπαλλήλων, τα καύσιμα των απορριμματοφόρων και το ρεύμα για τον οδοφωτισμό.
Όταν μια δημοτική παράταξη σας υπόσχεται ένα «μεγάλο μη λειτουργικό έργο», μην γελιέστε: Δεν θα το κάνει με τα λεφτά του Δήμου. Θα το κάνει μόνο αν καταφέρει να το «στριμώξει» σε κάποιο ευρωπαϊκό πρόγραμμα.
Δηλαδή αν δείτε μια πλατεία να φτιάχνεται, δεν σημαίνει ότι ο Δήμος «έχει λεφτά». Σημαίνει ότι βρήκε ένα πρόγραμμα που χρηματοδοτούσε πλατείες. Αν ο δρόμος δίπλα είναι χάλια, είναι γιατί για τους δρόμους ο Δήμος πρέπει να πληρώσει από τη δική του άδεια τσέπη.
Το Χάσμα CapEx εναντίον OpEx (Γιατί χτίζουμε αλλά δεν συντηρούμε)
Εδώ βρίσκεται η καρδιά του προβλήματος. Στην οικονομική επιστήμη, διαχωρίζουμε τις δαπάνες σε Επενδυτικές (CapEx) και Λειτουργικές (OpEx).
Η Ευρωπαϊκή Ένωση χρηματοδοτεί μόνο το CapEx. Θέλει να βλέπει υποδομές. Χτίζει νοσοκομεία, αγοράζει λεωφορεία, τοποθετεί οπτικές ίνες. Όμως, αρνείται ρητά να πληρώσει για το OpEx. Θεωρεί ότι η συντήρηση και η λειτουργία είναι ευθύνη του κράτους.
Τα αποτελέσματα αυτού του παραλόγου στην καθημερινότητα:
Στην Υγεία: Η Ευρώπη μας δίνει 5 εκατομμύρια για έναν υπερσύγχρονο αξονικό τομογράφο. Τον αγοράζουμε. Όμως, δεν έχουμε λεφτά για να προσλάβουμε τον τεχνικό που θα τον λειτουργεί ή για να αγοράσουμε τα ανταλλακτικά του. Έτσι, ο πολίτης βλέπει ένα «στολίδι» που δεν λειτουργεί.
Στην Παιδεία: Τα σχολεία γεμίζουν με διαδραστικούς πίνακες και tablets (επιλέξιμη δαπάνη ΕΣΠΑ – CapEx), αλλά οι τουαλέτες είναι σπασμένες και οι τοίχοι έχουν υγρασία (συντήρηση – OpEx). Ο Δήμος δεν έχει τα 10.000 ευρώ για τον υδραυλικό, αλλά έχει 200.000 ευρώ για τα tablets.
Στις Μεταφορές: Βλέπουμε νέα ηλεκτρικά λεωφορεία, αλλά δεν υπάρχουν οδηγοί. Η αγορά του οχήματος είναι «πράσινη ανάπτυξη» (ΕΣΠΑ), ο μισθός του οδηγού είναι «δημοσιονομικό βάρος» (Κρατικός Προϋπολογισμός).
Η «Παγίδα» της Ωριμότητας και η Γραφειοκρατία
Γιατί οι πλατείες προηγούνται των αποχετεύσεων ή των αντιπλημμυρικών; Λόγω της «Ωριμότητας των Μελετών».
Για να εγκριθεί ένα έργο από την Ε.Ε., πρέπει να έχει «ώριμη» μελέτη.
Μια μελέτη για μια ανάπλαση πλατείας απαιτεί μερικούς αρχιτέκτονες και λίγους μήνες δουλειάς. Οι άδειες βγαίνουν εύκολα.
Μια μελέτη για αντιπλημμυρικά έργα ή αποχέτευση απαιτεί γεωλογικές μελέτες, περιβαλλοντικές άδειες από το Υπουργείο, εγκρίσεις από το Δασαρχείο και την Αρχαιολογία. Αυτή η διαδικασία μπορεί να κρατήσει 5 έως 8 χρόνια.
Όταν το κράτος ανακοινώνει ότι «ανοίγουν οι αιτήσεις για το ΕΣΠΑ» με διορία 2 μηνών, ο Δήμαρχος καταθέτει ό,τι έχει έτοιμο στο συρτάρι. Συνήθως, αυτό που είναι έτοιμο είναι η πλατεία. Έτσι, ο πολίτης βλέπει μια νέα πλατεία και αναρωτιέται: «Γιατί πλατεία και όχι αποχέτευση;». Η απάντηση είναι: «Γιατί η πλατεία είχε χαρτιά, η αποχέτευση όχι».
Ψηφιακό Κράτος – Η «Βιτρίνα» του 5G σε έναν Αναλογικό Κόσμο
Η ψηφιοποίηση είναι το μεγαλύτερο παράδειγμα αυτής της αντίφασης. Έχουμε το Gov.gr, που είναι εξαιρετικό, αλλά τι κρύβεται από πίσω;
Το Ταμείο Ανάκαμψης χρηματοδοτεί την πλατφόρμα. Ο πολίτης κάνει την αίτηση ψηφιακά σε 1 λεπτό. Όμως, η αίτηση καταλήγει σε μια υπηρεσία που είναι υποστελεχωμένη κατά 50%. Ο υπάλληλος, που δεν έχει προσληφθεί επειδή ο κρατικός προϋπολογισμός «δεν βγαίνει», θα κάνει 6 μήνες να δει την ψηφιακή αίτηση.
Η τεχνολογία είναι η «βιτρίνα» που πληρώνει η Ευρώπη. Οι άνθρωποι που την λειτουργούν είναι το «έξοδο» που το κράτος προσπαθεί να αποφύγει. Αν έχεις γεννηθεί στην Αθήνα, το ποινικό σου μητρώο μπορεί να χρειάζεται πάνω απο ένα μήνα για να σταλεί.
Τι πρέπει να ξέρετε για να μην «εντυπωσιάζεστε»
Την επόμενη φορά που θα ακούσετε μια υπόσχεση ή θα δείτε ένα έργο να ξεκινά, κάντε στον εαυτό σας τις εξής ερωτήσεις:
Ποιος πληρώνει; Αν πληρώνει το ΕΣΠΑ, ο Δήμαρχος απλώς διαχειρίζεται ξένα λεφτά,που όμως είναι υποχρέωσή του να μην τα χάσει.
Ποιος θα το συντηρήσει; Αν χτιστεί ένα κολυμβητήριο, έχει ο Δήμος λεφτά για το ρεύμα και τη θέρμανση της πισίνας;
Είναι έργο ουσίας ή έργο «ώριμης μελέτης»; Γίνεται γιατί το είχαμε ανάγκη ή γιατί η μελέτη ήταν η μόνη που υπήρχε στο συρτάρι και έπρεπε να απορροφηθούν τα κονδύλια;
Ταμείο Ανάκαμψης και Οδική Ασφάλεια
Παρά τη ζοφερή εικόνα, υπάρχει μια στροφή. Η Ευρωπαϊκή Ένωση κατάλαβε ότι οι υποδομές στην Ελλάδα και τον Νότο καταρρέουν. Έτσι, μέσω του Ταμείου Ανάκαμψης, άνοιξε προγράμματα για την Οδική Ασφάλεια. Επειδή η ασφάλεια είναι «ιερός» ευρωπαϊκός στόχος, επετράπη στους Δήμους να φτιάξουν δρόμους, όχι ως «συντήρηση», αλλά ως «αναβάθμιση ασφάλειας». Αυτό είναι το «παράθυρο» που επιτρέπει σήμερα σε πολλούς Δήμους να ρίχνουν άσφαλτο μετά από δεκαετίες. Όμως, προσοχή: Αυτά τα λεφτά τελειώνουν το 2026. Μετά, θα επιστρέψουμε πάλι στην άδεια «δημοτική τσέπη».
Η γνώση είναι η μόνη άμυνα απέναντι στον λαϊκισμό. Όταν ξέρετε ότι ο Δήμος σας είναι οικονομικά αδύναμος να αλλάξει μια λάμπα αν δεν πάρει επιχορήγηση, μην εντυπωσιάζεστε… από κάνεναν!
Μια πραγματικά επιτυχημένη δημοτική αρχή δεν είναι αυτή που εγκαινιάζει μια πλατεία με λεφτά της Ευρώπης. Είναι αυτή που έχει καταφέρει να έχει μια υγιή «δημοτική τσέπη», που έχει φροντίσει για τη συντήρηση των σχολείων και που έχει «παλέψει» χρόνια για να ωριμάσει τις δύσκολες μελέτες (αποχετεύσεις, αντιπλημμυρικά) που δεν φαίνονται στις κάμερες, αλλά προστατεύουν τη ζωή μας.
Αυτή η πραγματικότητα δεν γνωρίζει κομματικές ταυτότητες. Ισχύει για οποιαδήποτε παράταξη βρίσκεται στα ηνία: από τις προηγούμενες και τη νυν, μέχρι τις μελλοντικές. Όλοι καλούνται να διαχειριστούν τις ίδιες δομικές παθογένειες, τα ίδια άδεια ταμεία και τις ίδιες περιορισμένες επιλογές.
Μην απορείτε λοιπόν. Τώρα ξέρετε. Την επόμενη φορά, κοιτάξτε πέρα από την κορδέλα των εγκαινίων. Κοιτάξτε τη λακκούβα στον δρόμο σας και θυμηθείτε: Εκεί κρύβεται η αλήθεια της οικονομίας μας.
Με περίπου τέσσερις δεκαετίες διαμονής στη Βόνιτσα, η αγάπη μου για αυτήν την περιοχή αναδεικνύεται μέσα από το ιστολόγιό μας. Ως γραφίστας και ιδιοκτήτης ενός βιβλιοπωλείου της κοινότητας του Δήμου Ακτίου - Βόνιτσας, φέρω μια μοναδική προοπτική και αγάπη για την τοπική μας κοινότητα. Μέσα από τη σελίδα αυτή, θα προσπαθήσουμε να αναδείξουμε τα μοναδικά τοπία και την πλούσια ιστορία της Βόνιτσας, καλώντας τους αναγνώστες να ανακαλύψουν τη μαγεία της περιοχής μας.
